In het kort
- ProRail gebruikt het CO2-criterium sinds 1 december 2010. Er begint in 2027 dus niets nieuws.
- ProRail wil vanaf 1 januari 2027 Handboek 4.0 gebruiken voor nieuw gepubliceerde aanbestedingen op TenderNed, met een voorlopige staffel van 4, 7 en 10 procent.
- Welke regeling voor een inschrijving geldt, hangt af van de datum waarop de aanbesteding is gepubliceerd. De aanbestedingsdocumenten gaan daarbij voor op alles wat ProRail op zijn website zet.
De volgende datum in de CO2-kalender van ProRail is 1 januari 2027, en op die dag verandert alleen de versie van het handboek: er begint niets nieuws. ProRail gebruikt de CO2-Prestatieladder al sinds 1 december 2010 als gunningscriterium, volgens de aanbestedingsmethode die SKAO aanbeveelt. Vanaf 1 januari 2027 wil ProRail Handboek 4.0 gebruiken in alle nieuw gepubliceerde aanbestedingen op TenderNed waarin de Ladder een gunningscriterium is, met een voorlopige weging van 4, 7 en 10 procent per trede. Een bron die schrijft dat ProRail in 2027 begint met het beoordelen van CO2-prestaties, klopt dus niet: ProRail doet dat al vijftien jaar.
Welke datums zijn er?
Er zijn minder datums dan je zou verwachten. Twee ervan liggen nog in de toekomst, en maar een daarvan is door ProRail zelf vastgesteld.
| Datum | Status | Wat er gebeurt | Wat je geregeld moet hebben |
|---|---|---|---|
| 1 december 2010 | Voorbij | ProRail begint de CO2-Prestatieladder te gebruiken in aanbestedingen, volgens de methode die SKAO alle opdrachtgevers aanbeveelt | Niets. Dit is het antwoord op de vraag sinds wanneer het criterium bestaat |
| 4 juni 2026 | Voorbij | SKAO publiceert de aankondiging van ProRail dat het overstapt op versie 4.0. Vanaf die dag is het voornemen openbaar | Er gaat niets in. De datum laat alleen zien wanneer de aankondiging kwam |
| 29 juni 2026 | Voorbij | ProRail geeft samen met SKAO een webinar over de wijziging. Aanmelden kon tot 23 juni 2026 | Dit is geen mijlpaal. We noemen het alleen omdat het laat zien wanneer de aankondiging kwam |
| 1 januari 2027 | Nog niet bereikt | ProRail wil versie 4.0 verplicht stellen in nieuw gepubliceerde aanbestedingen op TenderNed waarin de Ladder een gunningscriterium is. Voorlopige staffel van 4, 7 en 10 procent per trede | Je tenderteam weet voor elke lopende kans welke versie er geldt |
| 14 januari 2027 | Nog niet bereikt | Een datum van SKAO voor de hele regeling, niet van ProRail: de laatste dag waarop een audit volgens 3.1 mag plaatsvinden | Je eigen overstap staat gepland. ProRail wijst erop dat certificaten uit die audits geldig blijven tot de volgende jaarlijkse audit of tot het einde van hun looptijd |
Meer datums zijn er niet. ProRail heeft geen aparte deadline voor het hebben van een certificaat, omdat je geen certificaat nodig hebt om in te schrijven.
Waarom staat een datum uit 2010 in een overzicht van deadlines?
Omdat veel mensen denken dat ProRail pas in 2027 met het criterium begint. Die vergissing leidt tot een verkeerde strategie.
Wie denkt dat het criterium pas in 2027 komt, concludeert dat CO2-prestaties nu nog niet meetellen bij werk voor ProRail en dat er nog een jaar is om je voor te bereiden. Beide conclusies kloppen niet. Volgens ProRail levert het certificaat al sinds 1 december 2010 in vrijwel al zijn aanbestedingen voordeel op, in de vorm van een fictieve korting op de inschrijfprijs die kan oplopen tot 10 procent. Inschrijvers winnen en verliezen al vijftien jaar opdrachten op dit criterium.
De vraag is dus niet hoe je je voorbereidt op 2027, maar hoeveel voordeel je hebt laten liggen sinds je bij ProRail inschrijft.
Wat verandert er op 1 januari 2027?
De versie verandert en daarmee ook de staffel, omdat Handboek 4.0 drie treden heeft waar versie 3.1 vijf niveaus had.
De voorlopige weging die ProRail onder 4.0 wil toepassen, is een fictieve verlaging van de inschrijfsom met 4 procent voor CO2-ambitieniveau trede 1, 7 procent voor trede 2 en 10 procent voor trede 3. ProRail bevestigt dat je, net als nu, bij inschrijving geen geldig certificaat hoeft te laten zien.
Verder blijft alles hetzelfde. De Ladder blijft een projectgebonden subcriterium, het ambitieniveau dat je opgeeft wordt bij gunning een contractvoorwaarde, en ProRail controleert tijdens de uitvoering of je dat niveau haalt. Dat toon je aan met projectspecifiek bewijs of met een CO2-bewust certificaat op het niveau dat je hebt aangeboden.
Waarom stapt ProRail twee weken eerder over dan SKAO?
Omdat de twee datums over verschillende dingen gaan. Het verschil is maar twee weken, maar het kan de planning van een laatste audit volgens 3.1 in de war sturen.
Op 1 januari 2027 kiest ProRail zelf naar welk handboek zijn aanbestedingsdocumenten verwijzen. Op 14 januari 2027 loopt de termijn van SKAO voor de certificering af: na die dag mag geen enkele audit volgens Handboek 3.1 meer plaatsvinden. Twee weken lang publiceert ProRail dus al nieuwe aanbestedingen onder 4.0, terwijl certificerende instellingen elders nog rechtmatig audits volgens 3.1 uitvoeren.
Dat is alleen van belang als je nog snel een laatste audit volgens 3.1 wilde laten doen en die wilde gebruiken voor een nieuwe inschrijving bij ProRail. Voor een aanbesteding die vanaf 1 januari wordt gepubliceerd, kun je die audit niet gebruiken. Voor aanbestedingen die vóór die datum zijn gepubliceerd, kan dat nog wel, omdat daarvoor de bestaande regeling blijft gelden.
Welke datum geldt voor een bepaalde aanbesteding?
Het gaat om de datum waarop de aanbesteding is gepubliceerd, niet om de datum waarop je inschrijft en ook niet om de datum van vandaag.
Voor aanbestedingen die vóór 1 januari 2027 zijn gestart en waarin de Ladder een gunningscriterium is, blijft de bestaande regeling van ProRail gelden. Versie 3.1 is dan de basis, en ProRail accepteert ook een certificaat volgens versie 4.0 als bewijs, op basis van een eigen omrekening. ProRail telt trede 1 als niveau 1, 2 en 3, en trede 2 en 3 als niveau 4 en 5. Dezelfde omrekening past ProRail toe op lopende contracten, omdat een opdrachtnemer halverwege een contract met ProRail alleen nog een certificaat volgens 4.0 kan hebben zodra er geen audits volgens 3.1 meer plaatsvinden.
Voor alles wat vanaf 1 januari 2027 wordt gepubliceerd, wil ProRail versie 4.0 gebruiken. ProRail zegt er in alle gevallen bij dat de aanbestedingsdocumenten op TenderNed bepalen welke regeling precies geldt, en niet de website.
Wat moet er in je eigen planning staan?
Je eigen planning heeft drie punten, en 1 januari hoort daar niet bij.
Je overstap naar Handboek 4.0. Die overstap volgt uit de regels van de CO2-Prestatieladder zelf, niet uit de eisen van ProRail, en hangt af van je eigen auditcyclus en niet van 14 januari 2027. Plan het gesprek met je certificerende instelling ruim van tevoren.
De ambitieniveaus die je op lopende contracten hebt opgegeven. Elk opgegeven niveau is een contractvoorwaarde die ProRail tijdens de uitvoering controleert. Een nieuwe versie van het handboek verandert daar niets aan.
Je inschrijvingen, gesplitst naar publicatiedatum. Een tijd lang werk je bij sommige inschrijvingen met niveaus en bij andere met treden. De omrekening tussen die twee is die van ProRail en niet die van SKAO.
Wat ligt nog niet vast?
De percentages liggen nog niet vast. Dat is belangrijk om te weten, omdat juist die percentages vaak worden genoemd alsof ze definitief zijn.
ProRail formuleert alles als voornemen. ProRail schrijft dat het Handboek 4.0 vanaf die datum wil gebruiken en noemt de percentages van 4, 7 en 10 procent voorlopig, en SKAO spreekt van een voorgenomen weging. ProRail voegt er uitdrukkelijk aan toe dat bij sommige aanbestedingen een andere weging kan gelden. Voor de vijf niveaus die nu in gebruik zijn, heeft ProRail ook geen staffel per niveau gepubliceerd, alleen dat de korting kan oplopen tot 10 procent. Je kunt dus niet precies vergelijken wat een niveau vóór en na de overstap waard is.
Voor je planning is het verschil tussen twee opeenvolgende treden nuttiger dan de drie percentages zelf. Dat verschil is 3 procentpunt. Zoveel voordeel levert een trede hoger je op bij de rangschikking van je inschrijving.
Welke CO2-inventarisatie heb je per trede nodig?
Voor al deze datums heb je een CO2-inventarisatie van je organisatie nodig die een ander kan controleren. Voor trede 1 gaat het om scope 1 en 2, voor trede 2 om een gekwantificeerde scope 3 en een klimaattransitieplan, en voor trede 3 om een gekwantificeerd pad naar nul emissies in 2050.
Het Hedgehog-platform noemt de CO2-Prestatieladder bij de rapportages die het kan maken, bevat meer dan 20.000 spend-based en activity-based factoren die je kunt aanvullen met gegevens van je eigen leveranciers, en vermeldt op zijn platformpagina 5.000+ gebruikers. Een reviewer noemde wel een beperking, en die kun je het best ruim voor een auditdatum controleren. Een reviewer van een middelgroot bedrijf gaf het platform in juli 2026 op G2 een 4 van de 5 en schreef dat de conversiefactoren en afstandsberekeningen die op een invoer worden toegepast niet zichtbaar zijn in de interface. Je kunt dus niet altijd zelf nagaan hoe een post uit de brongegevens is berekend. Soms moet je het navragen. Een certificerende instelling controleert cijfers juist door ze terug te volgen naar de bron. Zoek dit daarom uit in een rustige week en niet vlak voor de audit.
Twijfel je vooral over welke trede je moet kiezen en niet over de software, dan kun je hulp krijgen via carbon footprint consulting. Kies je voor het eerst software, dan lees je in onze gids over de juiste carbon accounting software kiezen welke vragen je moet stellen. Onze introductie tot de CO2-Prestatieladder voor het mkb legt de regeling zelf uit.
Bronnen: leverancierspagina van ProRail over de CO2-Prestatieladder, nieuwsbericht van SKAO van 4 juni 2026 over de aankondiging van ProRail, Hedgehog-platform, Hedgehog op G2. Gelezen op 28 augustus 2026.
Feiten op deze pagina zijn voor het laatst geverifieerd op 2026-09-17.
