In het kort
- Maar weinig publieke opdrachtgevers koppelen een getal aan CO2-prestaties. In Nederland zijn Rijkswaterstaat en ProRail de duidelijkste voorbeelden, allebei met de CO2-Prestatieladder.
- ProRail gebruikt de ladder sinds 1 december 2010 bij de gunning. In 2027 verandert alleen de versie van het handboek.
- Elke opdrachtgever stelt zijn eigen staffel vast, dus dezelfde prestatie levert bij verschillende opdrachtgevers een ander voordeel op. Bij een aantal opdrachtgevers die bekendstaan om hun aandacht voor CO2, bestaat helemaal geen criterium.
Veel minder publieke opdrachtgevers wegen CO2-prestaties mee bij de gunning dan vaak wordt gedacht, en de opdrachtgevers die dat wel doen, publiceren precies hoe. In Nederland zijn Rijkswaterstaat en ProRail de twee duidelijkste voorbeelden. Beide gebruiken de CO2-Prestatieladder en beide publiceren per niveau een percentage. Het gebruik van de ladder is vrijwillig: geen opdrachtgever is verplicht om hem te gebruiken en geen leverancier is verplicht om zich te laten certificeren. De ladder is dus nergens verplicht, maar levert wel een voordeel op bij de gunning. Daarom is het belangrijker om te weten welke opdrachtgevers hem gebruiken dan wat het beleid eromheen zegt. In dit artikel lees je welke opdrachtgevers wat meewegen, en bij welke opdrachtgevers geen criterium bestaat, ook al denken veel mensen van wel.
Welke publieke opdrachtgevers koppelen echt een getal aan CO2-prestaties?
| Opdrachtgever | Instrument | Wat het oplevert | Sinds wanneer |
|---|---|---|---|
| Rijkswaterstaat, GWW-contracten | CO2-Prestatieladder, Handboek 4.0 | Fictieve verlaging van de inschrijfsom: 2 procent bij trede 1, 4 bij trede 2, 6 bij trede 3 | Handboek 4.0 geldt sinds 1 juli 2026, voor aanbestedingen die na die datum op TenderNed zijn gepubliceerd |
| Rijkswaterstaat, GWW-contracten | Milieukostenindicator (MKI) | Een kwaliteitscriterium binnen de BPKV-beoordeling. Een lagere MKI-waarde scoort beter | Wordt bij een groot aantal projecten gebruikt. Protocol 5.0 geldt sinds 1 juli 2026 |
| ProRail | CO2-Prestatieladder | Fictieve korting op de inschrijfprijs, die volgens ProRail kan oplopen tot 10 procent | 1 december 2010 |
| ProRail, vanaf 2027 | CO2-Prestatieladder, Handboek 4.0 | Voorlopige weging van 4, 7 en 10 procent voor trede 1, 2 en 3 | Bedoeld voor aanbestedingen die vanaf 1 januari 2027 worden gepubliceerd |
| Meer dan 300 andere aanbestedende diensten | CO2-Prestatieladder | Per aanbesteding apart vastgesteld | Verschilt. Volgens SKAO is de ladder in meer dan 5.000 aanbestedingen gebruikt |
| Nederlandse onderwijsinstellingen | Geen gecontroleerd instrument | Niets | Voor de sector bestaat geen CO2-criterium voor aanbestedingen, en dus ook geen datum waarop zo'n criterium ingaat |
Uit die tabel volgen meteen twee dingen. Hetzelfde instrument levert bij verschillende opdrachtgevers een duidelijk ander voordeel op, omdat SKAO geen vast percentage voorschrijft en elke opdrachtgever zijn eigen staffel opstelt. En er zijn maar weinig opdrachtgevers die CO2-prestaties meewegen met een gepubliceerd getal.
Wat weegt Rijkswaterstaat mee, en waar gaat het vaak mis?
Rijkswaterstaat beoordeelt in dezelfde aanbesteding twee verschillende dingen. Opdrachtnemers die die twee door elkaar halen, verliezen geld.
Met de CO2-Prestatieladder beoordeelt Rijkswaterstaat de organisatie. Sinds 1 juli 2026 gebruikt Rijkswaterstaat daarvoor Handboek 4.0, met een fictieve verlaging van de inschrijfsom van 2 procent bij trede 1, 4 procent bij trede 2 en 6 procent bij trede 3. Die verlaging is geen echt geld en dient alleen voor de rangschikking. Voor aanbestedingen die vóór die datum zijn gepubliceerd, blijft Handboek 3.1 gelden.
Met de MKI beoordeelt Rijkswaterstaat het project. De MKI is één bedrag in euro dat uit een levenscyclusanalyse komt. Je berekent het met een gevalideerd rekenprogramma, zoals DuboCalc van Rijkswaterstaat zelf, volgens het Protocol Berekenen en aantonen MKI waarde van Rijkswaterstaat. Hoe lager de waarde, hoe beter je scoort. Je krijgt dus een betere score met asfalt en beton met minder CO2-uitstoot, efficiëntere logistiek en minder materiaal.
Beide criteria kunnen in dezelfde aanbesteding voorkomen, en het ene vervangt het andere niet. Uit een CO2-inventarisatie van je organisatie komt geen MKI-waarde, en een goede MKI-waarde telt niet als trede. Wie de twee door elkaar haalt, maakt de fout die in dit deel van de markt het vaakst voorkomt en het meeste geld kost.
Er komt een wijziging aan die de MKI-scores in alle aanbestedingen zal veranderen. Vanaf 2027 geldt de Europese A2-weegset voor projecten die op TenderNed worden gepubliceerd. De berekening gaat dan van 11 naar 19 milieu-impactcategorieën. Rijkswaterstaat verwacht dat MKI-waarden daardoor gemiddeld ongeveer twee keer zo hoog worden en zegt dat je uitkomsten volgens A1 en A2 niet een-op-een kunt vergelijken. Rijkswaterstaat zegt alleen dat de wijziging geldt voor projecten die vanaf 2027 worden gepubliceerd en noemt geen dag. Een precieze datum die je ergens anders ziet staan, komt dus niet van Rijkswaterstaat.
Wat weegt ProRail mee, en sinds wanneer?
ProRail gebruikt hetzelfde instrument met een ander percentage, en al veel langer dan de berichtgeving doet vermoeden.
ProRail gebruikt de CO2-Prestatieladder sinds 1 december 2010 in zijn aanbestedingen, volgens de aanbestedingsmethode die SKAO aanbeveelt. Een certificaat levert in vrijwel al zijn aanbestedingen voordeel op in de vorm van een fictieve korting op de inschrijfprijs. Volgens ProRail kan die korting oplopen tot 10 procent. ProRail begint in 2027 dus niet met de ladder.
Wat op 1 januari 2027 wel verandert, is de versie van het handboek. ProRail wil Handboek 4.0 gebruiken voor nieuw gepubliceerde aanbestedingen op TenderNed waarin de ladder een gunningscriterium is, met een weging van 4 procent bij trede 1, 7 bij trede 2 en 10 bij trede 3. ProRail formuleert dat steeds als voornemen: het noemt de weging voorlopig en voorgenomen, en voegt eraan toe dat bij afzonderlijke aanbestedingen een andere weging kan gelden. ProRail zegt ook dat de aanbestedingsdocumenten op TenderNed bepalen wat er voor een aanbesteding geldt, en niet de website.
Welke opdrachtgevers buiten Nederland wegen CO2-prestaties mee?
De duidelijkste voorbeelden komen uit het Verenigd Koninkrijk, en daar werkt het anders: het zijn toelatingseisen en geen voordeel dat oploopt met je niveau.
De Britse centrale overheid stelt via Procurement Policy Note 006 bij grote contracten een eis aan CO2-reductie, en leveranciers van de NHS hebben te maken met de NHS supplier roadmap en de Evergreen supplier assessment. Het is nuttig om te zien hoe deze eisen werken, want ze lijken meer op een toets of je mag meedoen dan op de Nederlandse fictieve korting. We behandelen ze elk in een apart artikel: de PPN 006-checklist voor Britse leveranciers en de NHS Evergreen supplier assessment. Lees die voordat je ervan uitgaat dat een Britse eis werkt zoals een Nederlandse.
Waar tellen CO2-prestaties niet mee, ook al denken veel mensen van wel?
Op drie plekken gaan veel mensen ervan uit dat er een CO2-criterium is, terwijl dat ontbreekt.
Aanbestedingen in het Nederlandse onderwijs. De meeste onderwijsinstellingen zijn aanbestedende diensten en moeten boven de Europese drempelwaarden aanbesteden, maar aan die plicht is geen milieucriterium gekoppeld. De bepaling in de Aanbestedingswet die er het dichtst bij komt, artikel 1.4 lid 2, is een open norm over zo veel mogelijk maatschappelijke waarde voor publiek geld. Die bepaling noemt geen milieucriterium, drempel of datum.
MVOI. Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen is een beleidsagenda met een vrijwillig manifest, waarin elke ondertekenaar zijn eigen ambitieniveau kiest. Er hoort geen weging bij, dus je kunt er geen score op halen.
Overheidsaanbestedingen in het algemeen. Geen enkele Nederlandse aanbestedende dienst is verplicht om de CO2-Prestatieladder te gebruiken, en elke dienst beslist dat per aanbesteding. Meer dan 300 aanbestedende diensten hebben de ladder gebruikt. Dat zijn er veel, maar lang niet alle.
Wat moet je aanleveren?
Bij de inschrijving hoef je minder aan te leveren dan de meeste inschrijvers denken. Het bewijs lever je pas tijdens of na de uitvoering.
Je hoeft bij de inschrijving geen certificaat te hebben. Je geeft het CO2-ambitieniveau op waarop je het contract gaat uitvoeren, en je toont dat tijdens de uitvoering aan met een certificaat op dat niveau of met een projectverklaring. Rijkswaterstaat accepteert het bewijs na afloop van het project, of bij langere projecten een jaar na de gunning. ProRail controleert tijdens de uitvoering of je het niveau haalt en accepteert projectspecifiek bewijs of een certificaat op het aangeboden niveau.
Het meeste werk komt dus na de gunning, en de opdrachtgever controleert of je je toezegging nakomt. Haal je bij Rijkswaterstaat de opgegeven trede niet, dan betaal je 1,5 keer het fictieve voordeel dat je hebt gekregen. ProRail publiceert geen vergelijkbare sanctie, en je moet er niet van uitgaan dat de regel van de ene opdrachtgever ook bij de andere geldt.
Hoe bepaal je welk niveau je nastreeft?
Kijk naar het verschil tussen twee treden, niet naar het hoogste percentage.
Een trede hoger levert je het verschil tussen twee rijen in de staffel op, niet het hele percentage. Bij Rijkswaterstaat is dat verschil 2 procentpunt, in de voorlopige staffel van ProRail 3 procentpunt. Zet dat af tegen wat het kost om het niveau waar te maken. Voor trede 1 breng je scope 1 en 2 in kaart en stel je doelen voor de korte termijn. Voor trede 2 komen daar een gekwantificeerde scope 3 en een klimaattransitieplan bij. Voor trede 3 heb je een gekwantificeerd pad nodig naar nul emissies, uiterlijk in 2050.
Voor al deze treden heb je een CO2-inventarisatie van je organisatie nodig die een auditor kan controleren en die een ander kan terugvolgen tot de bron. Het Hedgehog-platform noemt de CO2-Prestatieladder bij de rapportages die het kan maken en vermeldt 5.000+ gebruikers. Houd vooraf rekening met één beperking: het platform heeft nu nog weinig koppelingen met andere software, en een reviewer van een middelgroot bedrijf vroeg in juni 2026 op G2 om meer koppelingen. Reken dus op exports en handmatig uploaden in plaats van een automatische koppeling met je projectsystemen. Ontbreekt voor trede 2 vooral nog je scope 3, dan kost dat maanden. Dat werk hoort bij scope 3 consulting en niet in de laatste twee weken voor een inschrijving. Onze introductie tot de CO2-Prestatieladder voor het mkb legt de regeling zelf uit.
Bronnen: pagina's van SKAO over de regeling en de Handreiking Aanbesteden 4.0; leverancierspagina van ProRail over de CO2-Prestatieladder; nieuwsberichten van Rijkswaterstaat van 18 maart 2026 en 21 mei 2026 en de pagina's van Rijkswaterstaat over duurzaam inkopen en DuboCalc; PIANOo over aanbesteden in het onderwijs en MVOI; Aanbestedingswet 2012 art. 1.4; Hedgehog-platform; Hedgehog op G2. Gelezen op 18 september 2026.
Feiten op deze pagina zijn voor het laatst geverifieerd op 2026-09-18.





