In het kort
- Handboek 4.0 verscheen op 14 januari 2025 en certificeren ertegen kon vanaf 14 juli 2025. 14 januari 2027 is wanneer de oude versie vertrekt, niet wanneer de nieuwe aankomt.
- Vijf niveaus werden drie treden, en een 4.0-audit voor trede 2 of trede 3 is altijd een initiele audit, ook als je niveau 5 had.
- Een 3.1-certificaat uit een late audit kan geldig blijven tot 14 januari 2028, dus de grens is een overgang en geen klif.
Handboek 4.0 van de CO2-Prestatieladder verscheen op 14 januari 2025, en geaccrediteerde certificerende instellingen kunnen er sinds 14 juli 2025 tegen auditen. Wat er op 14 januari 2027 gebeurt is het omgekeerde van een aankomst: het is de laatste datum waarop een 3.1-audit mag worden uitgevoerd en de datum vanaf welke aanbestedende diensten niet meer met versie 3.1 kunnen aanbesteden. Een flink deel van de Engelstalige berichtgeving heeft dit omgedraaid en presenteert 2027 als het jaar waarin het nieuwe handboek landt. Houd je een certificaat, dan is de datum die jou werkelijk regeert je eigen eerste audit na 14 januari 2027.
Waarom wordt die datum in 2027 steeds verkeerd gemeld?
Omdat twee data een dag en een maand delen. De overgangstermijn loopt van de publicatie op 14 januari 2025 tot 14 januari 2027, oftewel 24 maanden. Een bron die alleen "14 januari" en "2027" in hetzelfde document heeft gezien, meldt een handboek dat in 2027 in werking treedt, en alles stroomafwaarts erft de fout.
Het gevolg is dat de markt er twee jaar minder volwassen uitziet dan hij is. Rijkswaterstaat gunt sinds 1 juli 2026 op Handboek 4.0, zij het alleen voor aanbestedingen die na die datum op TenderNed zijn gepubliceerd, dus eerder geopende aanbestedingen lopen nog onder 3.1. ProRail, dat de Ladder sinds 1 december 2010 als gunningscriterium gebruikt, is van plan op 1 januari 2027 te volgen.
Er zijn vandaag twee versies in de lucht en ze zijn allebei actueel. Handboek 3.1, gepubliceerd op 22 juni 2020, is nog geldig voor audits tot 14 januari 2027 en voor de certificaten die daaruit komen nog een tijd daarna. Wie "de huidige versie is 4.0" schrijft zonder dat voorbehoud, beschrijft volgend jaar.
Welke data binden een certificaathouder werkelijk?
| Datum | Wat het betekent |
|---|---|
| 14 januari 2025 | Handboek 4.0 gepubliceerd voor trede 1, 2 en 3 met de certificatieregeling. Start van de overgangstermijn van 24 maanden |
| 14 juli 2025 | Eerste datum waarop een geaccrediteerde certificerende instelling tegen 4.0 mag auditen |
| 14 januari 2026 | Vroegste datum waarop SKAO een aanbestedende dienst adviseert het 4.0-gunningscriterium te gebruiken. Gebruik daarvoor werd ronduit afgeraden |
| 14 januari 2027 | Laatste datum waarop een 3.1-audit mag worden uitgevoerd. Vanaf deze datum kunnen diensten niet meer met 3.1 aanbesteden |
| 14 januari 2028 | Laatste datum waarop een geldig 3.1-certificaat nog kan bestaan, 36 maanden na publicatie van 4.0 |
De regel die mensen verkeerd lezen is de vierde. Die maakt een 3.1-certificaat niet ongeldig: een certificaat uit een audit die kort voor die datum is uitgevoerd, blijft geldig tot de volgende jaarlijkse audit, en daarom bestaat de laatste regel. Wat sluit is de mogelijkheid om tegen 3.1 geauditeerd te worden en de mogelijkheid voor een inkoper om erop aan te besteden. Jouw verplichting is om over te zijn op 4.0 bij je eerste audit na 14 januari 2027, niet ervoor.
Wat kwam er in de plaats van de vijf niveaus?
Drie treden, waarvan een organisatie er een kiest om zich tegen te laten certificeren in plaats van er in volgorde doorheen te klimmen.
Trede 1 gaat over CO2-reductie binnen je eigen organisatie: doelen op korte termijn van een tot drie jaar, scope 1- en scope 2-emissies in beeld, energiegebruik omlaag, sleutelrollen belegd. SKAO zegt dat de inspanning vergelijkbaar is met niveau 3 van versie 3.1.
Trede 2 gaat de keten in. Scope 3 wordt kwantitatief verplicht, een klimaattransitieplan over je kernactiviteiten met een horizon van vijf tot tien jaar is vereist, actieve deelname aan een initiatief is vereist, en OBE (overige beinvloedbare emissies, emissies buiten scope 1, 2 en 3 waar je wel invloed op hebt) moet kwalitatief worden onderzocht. SKAO zegt dat de inspanning vergelijkbaar is met niveau 5.
Trede 3 heeft in 3.1 helemaal geen equivalent. Hij vraagt om een klimaattransitieplan over alle activiteiten met een gekwantificeerde route naar nul emissies in scope 1, 2 en 3 uiterlijk in 2050, kwantitatief inzicht in OBE, een dialoog met onafhankelijke externe experts over het plan, en een leidende rol in een samenwerking. Die horizon van 2050 is een eis van trede 3, geen schemabrede netto-nuldeadline.
Wat is er echt nieuw in de eisen?
Vier wijzigingen raken een werkend managementsysteem in plaats van het organogram.
Broeikasgassen anders dan CO2 zijn verplicht op trede 1. Onder 3.1 waren ze optioneel. Je inventarisatie is nu vanaf de eerste trede een volledige CO2-equivalente voetafdruk en niet meer een die alleen CO2 telt.
Scope 3 wordt kwantitatief op trede 2. Onder 3.1 kwam de scope 3-verplichting op niveau 4 als rapportageplicht. Het kwantificeren ervan is een ketendata-oefening met een lange doorlooptijd, en het is het onderdeel dat het vaakst bepaalt of trede 2 dit jaar realistisch is. Dat is eerder scope 3-consultancy dan rekenwerk.
Het basisjaar is begrensd. Onder 4.0 mag het basisjaar bij de initiele audit niet meer dan drie jaar voor het jaar van die audit liggen, waar eerdere handboeken organisaties vrij lieten kiezen. Harmonisatiebesluit 3 van 1 juni 2026 versoepelt dit waar een wettelijke eis een ouder basisjaar verlangt.
Bewijs woont in de online omgeving van SKAO. Bewijsstukken worden verzameld in Mijn CO2-Prestatieladder in plaats van in een map die je een auditor overhandigt.
SKAO noemt 4.0 de grootste herziening van de Ladder tot nu toe en noemt vier hoofdwijzigingen: de nieuwe structuur, een getrapte route naar nul emissies uiterlijk in 2050, nauwere aansluiting op het Akkoord van Parijs en de CSRD, en een diepere verankering van CO2-reductie in beleid, processen en cultuur. Die aansluiting op de CSRD is waarom de basisjaarregel is aangescherpt, dus val je ook onder de CSRD, dan horen CSRD-consultancy en het ladderwerk samen te worden afgebakend in plaats van twee keer te worden gedaan.
Wat doet de overgang met je auditcyclus?
Hier wordt de versiewissel een planningsprobleem.
Een organisatie met een geldig 3.1-certificaat die een 4.0-audit doet voor trede 1 mag haar bestaande 3.1-auditcyclus voortzetten, inclusief een eventuele verkorting van de audittijd die ze al had. Een audit voor trede 2 of trede 3 is altijd een initiele audit, ook voor een organisatie die op niveau 5 gecertificeerd is. Zit je op niveau 5 en ga je ervan uit dat trede 2 een formaliteit is omdat SKAO de inspanning vergelijkbaar noemt, dan zegt het audittype iets anders.
Gelijkwaardigheid tijdens de overgang is advies, geen rekensom. Waar een dienst aanbesteedt op het 3.1-criterium en een 4.0-certificaat als bewijs krijgt, adviseert SKAO trede 1 te accepteren als niveau 3 en de treden 2 en 3 als niveau 5. Andersom mag uitdrukkelijk niet: waar het criterium 4.0 is, is een 3.1-certificaat geen aanvaardbaar bewijs. Individuele inkopers publiceren ook hun eigen vertaling, en die van ProRail wijkt af van die van SKAO. Lees de aanbestedingsdocumenten.
Is er sinds de publicatie van 4.0 nog iets veranderd?
Ja, drie keer, en harmonisatiebesluiten zijn normatief vanaf publicatie in plaats van bij de volgende handboekuitgave.
| Besluit | Datum | Wat het doet |
|---|---|---|
| Harmonisatiebesluit 1 | 23 oktober 2025 | Doelstellingen zakelijk reisverkeer en Well-to-Tank-emissies op trede 1 |
| Harmonisatiebesluit 2 | 11 december 2025 | Plan van aanpak binnen 3 maanden na een minor afwijking, niet pas bij de volgende jaarlijkse audit |
| Harmonisatiebesluit 3 | 1 juni 2026 | Een minder recent basisjaar is toegestaan waar wettelijke eisen dat verlangen |
Harmonisatiebesluit 2 is degene om in een agenda te zetten. Een minor afwijking die je vroeger in het werk van volgend jaar zou hebben opgenomen, is nu een klok van drie maanden.
Wat moet een certificaathouder nu doen?
Werk terug vanaf je eigen auditdatum, niet vanaf 14 januari 2027. Zoek je eerste audit na die datum, bepaal tegen welke trede je je laat certificeren, en controleer of het een voortzetting of een initiele audit is. Controleer daarna of de inventarisatie eronder de nieuwe eisen draagt: niet-CO2-gassen vanaf trede 1, gekwantificeerde scope 3 vanaf trede 2, en een basisjaar dat op de dag van een initiele audit nog binnen het venster van drie jaar valt.
Certificeren is niet wat het geld oplevert. Het gunningsvoordeel doet dat, en elke aanbestedende dienst stelt haar eigen staffel vast, niet SKAO. Je hoeft ook geen certificaat te hebben om in te schrijven: je verklaart een CO2-Ambitieniveau en bewijst dat tijdens de uitvoering met een certificaat of een projectverklaring. SKAO stelt dat de Ladder in meer dan 5.000 aanbestedingen en door meer dan 300 aanbestedende diensten is gebruikt.
Waar zit het rekenwerk?
De Ladder is een geauditeerd managementsysteem, dus de inventarisatie moet het overleven als iemand hem natrekt. Het Hedgehog-platform noemt de CO2-Prestatieladder als rapportage-uitvoer naast het GHG Protocol, bevat meer dan 20.000 spend-based en activity-based factoren die je kunt aanvullen met je eigen leveranciersspecifieke data, en regelt entiteitsbeheer over locaties en vestigingen met rollen voor data-eigenaren, auditors en managers. De platformpagina meldt 5.000+ gebruikers.
De beperking die onomwonden gezegd moet worden, want een auditor vindt hem eerder dan jij: een reviewer uit het Mid-Market-segment gaf het platform in juli 2026 op G2 een 4 uit 5 en zei dat de toegepaste conversiefactoren en afstandsberekeningen niet aan de gebruiker worden getoond, waardoor je niet altijd kunt herleiden hoe een invoer een regel werd. In een schema waarin de certificerende instelling je cijfers terugvolgt naar de bron, test je dat op je eigen data vóór je eerste 4.0-audit en niet tijdens.
Zit je vast op de basisjaargrens, de tredekeuze of het kwantificeren van scope 3, dan is dat eerder werk voor carbon footprint-consultancy dan een softwarevraag. Een bruikbaar beginpunt over het schema zelf is onze introductie op de CO2-Prestatieladder voor het mkb, en je kunt een afspraak inplannen om je eigen auditkalender door te nemen.
Bronnen: de data en de overgangsregels komen uit de Overgangsregeling 3.1-4.0 van SKAO, versie 1.1 van 1 juli 2025; de tredevereisten en de inspanningsvergelijkingen uit de migratiepagina van SKAO; het gunningsmechanisme uit de Handreiking Aanbesteden 4.0 van september 2025; en de niveaustructuur uit Handboek 3.1 van 22 juni 2020. Harmonisatiebesluiten 1 tot en met 3 en de posities van Rijkswaterstaat en ProRail zijn op dezelfde sites gelezen. Platformfeiten van de Hedgehog-platformpagina en klantreviews op ons G2-profiel. Geverifieerd op 28 augustus 2026.
