In het kort
- Handboek 4.0 verscheen op 14 januari 2025, en certificeren volgens 4.0 kan sinds 14 juli 2025. Op 14 januari 2027 eindigt de oude versie 3.1; de nieuwe versie begint dan niet pas.
- De vijf niveaus zijn vervangen door drie treden. Een 4.0-audit voor trede 2 of trede 3 is altijd een initiële audit, ook als je een certificaat op niveau 5 had.
- Een 3.1-certificaat uit een audit kort voor 14 januari 2027 kan geldig blijven tot 14 januari 2028. De overstap verloopt dus geleidelijk.
Handboek 4.0 van de CO2-Prestatieladder is op 14 januari 2025 gepubliceerd, en geaccrediteerde certificerende instellingen mogen er sinds 14 juli 2025 tegen auditen. Op 14 januari 2027 begint versie 4.0 dus niet, maar eindigt versie 3.1: het is de laatste datum waarop een 3.1-audit mag worden uitgevoerd, en vanaf die datum kunnen aanbestedende diensten niet meer aanbesteden met versie 3.1. Veel Engelstalige artikelen hebben dit verkeerd om en schrijven dat het nieuwe handboek in 2027 ingaat. Heb je een certificaat, dan is voor jou de datum van je eerste audit na 14 januari 2027 bepalend.
Waarom wordt de datum in 2027 zo vaak verkeerd uitgelegd?
Omdat twee belangrijke datums allebei op 14 januari vallen. De overgangstermijn loopt van de publicatie op 14 januari 2025 tot 14 januari 2027, dus 24 maanden. Een bron die in één document alleen "14 januari" en "2027" ziet staan, meldt dat het handboek in 2027 in werking treedt, en wie die bron overneemt, neemt de fout ook over.
Daardoor lijkt het alsof de markt twee jaar minder ver is met 4.0 dan in werkelijkheid. Rijkswaterstaat gunt sinds 1 juli 2026 op basis van Handboek 4.0, maar alleen bij aanbestedingen die na die datum op TenderNed zijn gepubliceerd. Aanbestedingen die eerder zijn gepubliceerd, lopen nog onder 3.1. ProRail gebruikt de Ladder sinds 1 december 2010 als gunningscriterium en is van plan om per 1 januari 2027 ook over te stappen.
Op dit moment zijn er dus twee versies in gebruik, en beide zijn geldig. Handboek 3.1, gepubliceerd op 22 juni 2020, mag nog tot 14 januari 2027 voor audits worden gebruikt, en de certificaten uit die audits blijven daarna nog een tijd geldig. Wie zonder dat voorbehoud schrijft dat 4.0 de huidige versie is, beschrijft de situatie van volgend jaar.
Welke datums gelden voor een certificaathouder?
| Datum | Wat het betekent |
|---|---|
| 14 januari 2025 | Handboek 4.0 gepubliceerd voor trede 1, 2 en 3, samen met de certificatieregeling. Begin van de overgangstermijn van 24 maanden |
| 14 juli 2025 | Vanaf deze datum mag een geaccrediteerde certificerende instelling tegen 4.0 auditen |
| 14 januari 2026 | Vroegste datum waarop SKAO aanbestedende diensten adviseert om het 4.0-gunningscriterium te gebruiken. Gebruik vóór deze datum raadt SKAO uitdrukkelijk af |
| 14 januari 2027 | Laatste datum waarop een 3.1-audit mag worden uitgevoerd. Vanaf deze datum kunnen aanbestedende diensten niet meer aanbesteden met 3.1 |
| 14 januari 2028 | Uiterste datum waarop een 3.1-certificaat nog geldig kan zijn, 36 maanden na de publicatie van 4.0 |
Vooral de vierde rij wordt vaak verkeerd gelezen. Die datum maakt een 3.1-certificaat niet ongeldig. Een certificaat uit een audit die kort voor 14 januari 2027 is uitgevoerd, blijft geldig tot de volgende jaarlijkse audit, en daarom staat de laatste rij in de tabel. Vanaf 14 januari 2027 kun je je alleen niet meer tegen 3.1 laten auditen, en kan een inkoper niet meer op 3.1 aanbesteden. Je moet dus bij je eerste audit na 14 januari 2027 zijn overgestapt op 4.0, en niet al eerder.
Wat komt er in de plaats van de vijf niveaus?
Versie 4.0 heeft drie treden. Een organisatie kiest zelf op welke trede ze zich laat certificeren; ze hoeft de treden niet één voor één te doorlopen.
Trede 1 gaat over CO2-reductie binnen je eigen organisatie. Je stelt doelen voor de korte termijn van één tot drie jaar, brengt je scope 1- en scope 2-emissies in kaart, vermindert je energiegebruik en weet welke medewerkers op de belangrijke posities zitten. Volgens SKAO kost trede 1 ongeveer evenveel inspanning als niveau 3 van versie 3.1.
Trede 2 gaat over de keten. Je moet scope 3 kwantitatief in kaart brengen en een klimaattransitieplan opstellen voor je kernactiviteiten, met een horizon van vijf tot tien jaar. Je moet actief deelnemen aan een initiatief, en je moet kwalitatief onderzoeken welke OBE je hebt: overige beïnvloedbare emissies, dus emissies buiten scope 1, 2 en 3 waar je wel invloed op hebt. Volgens SKAO kost trede 2 ongeveer evenveel inspanning als niveau 5.
Trede 3 heeft geen tegenhanger in versie 3.1. Deze trede vraagt een klimaattransitieplan voor al je activiteiten, met een gekwantificeerde route naar nul emissies in scope 1, 2 en 3 uiterlijk in 2050. Daarnaast vraagt trede 3 kwantitatief inzicht in je OBE, een dialoog over het plan met onafhankelijke externe deskundigen, en een leidende rol in een samenwerkingsverband. Het jaartal 2050 is dus een eis voor trede 3, en geen deadline voor netto nul die voor alle deelnemers aan de Ladder geldt.
Wat is er echt nieuw aan de eisen?
Vier wijzigingen raken het dagelijkse werk in je CO2-managementsysteem, en niet alleen de taakverdeling in je organisatie.
Andere broeikasgassen dan CO2 zijn verplicht op trede 1. Onder 3.1 waren ze optioneel. Je inventarisatie is daardoor vanaf de eerste trede een volledige voetafdruk in CO2-equivalenten, en niet meer alleen een telling van CO2.
Op trede 2 moet je scope 3 kwantificeren. Onder 3.1 kwam scope 3 pas op niveau 4 aan bod, als rapportageplicht. Om scope 3 te kwantificeren moet je data uit je keten verzamelen, en dat kost veel tijd. Daarom bepaalt juist dit onderdeel meestal of trede 2 dit jaar haalbaar is. Het is eerder werk voor scope 3-consultancy dan een rekensom.
Het basisjaar mag niet te ver terug liggen. Onder 4.0 mag het basisjaar bij de initiële audit hooguit drie jaar voor het jaar van die audit liggen. Onder eerdere handboeken konden organisaties hun basisjaar vrij kiezen. Harmonisatiebesluit 3 van 1 juni 2026 versoepelt deze regel als een wettelijke eis een ouder basisjaar voorschrijft.
Je bewijs staat in de online omgeving van SKAO. Je verzamelt je bewijsstukken in Mijn CO2-Prestatieladder, en niet meer in een map die je aan de auditor geeft.
SKAO beschrijft 4.0 als de grootste herziening van de Ladder tot nu toe en noemt vier hoofdwijzigingen: de nieuwe structuur, een stapsgewijze route naar nul emissies uiterlijk in 2050, een betere aansluiting op het Akkoord van Parijs en de CSRD, en een steviger verankering van CO2-reductie in beleid, processen en cultuur. Vanwege die aansluiting op de CSRD is de regel voor het basisjaar strenger geworden. Val je ook onder de CSRD, stem dan CSRD-consultancy en het werk voor de Ladder op elkaar af, zodat je hetzelfde werk niet twee keer doet.
Wat betekent de overgang voor je auditcyclus?
De overstap naar 4.0 heeft vooral gevolgen voor je auditplanning.
Heeft een organisatie een geldig 3.1-certificaat en doet ze een 4.0-audit voor trede 1, dan mag ze haar bestaande 3.1-auditcyclus voortzetten, inclusief een eventuele verkorting van de audittijd die ze al had. Een audit voor trede 2 of trede 3 is altijd een initiële audit, ook voor een organisatie met een certificaat op niveau 5. Zit je op niveau 5 en denk je dat trede 2 een formaliteit is omdat SKAO de inspanning vergelijkbaar noemt, houd er dan rekening mee dat je toch een initiële audit krijgt.
Hoe niveaus en treden tijdens de overgang tegen elkaar worden afgezet, is een advies van SKAO en geen vaste omrekening. Besteedt een aanbestedende dienst aan op het 3.1-criterium en krijgt ze een 4.0-certificaat als bewijs, dan adviseert SKAO om trede 1 te accepteren als niveau 3, en trede 2 en 3 als niveau 5. Andersom mag uitdrukkelijk niet: is het criterium 4.0, dan is een 3.1-certificaat geen geldig bewijs. Afzonderlijke opdrachtgevers publiceren ook hun eigen omrekening, en die van ProRail wijkt af van die van SKAO. Lees daarom altijd de aanbestedingsdocumenten.
Is er sinds de publicatie van 4.0 nog iets veranderd?
Ja, SKAO heeft sindsdien drie harmonisatiebesluiten genomen. Een harmonisatiebesluit geldt direct vanaf publicatie, en niet pas vanaf de volgende versie van het handboek.
| Besluit | Datum | Wat het regelt |
|---|---|---|
| Harmonisatiebesluit 1 | 23 oktober 2025 | Doelstellingen voor zakelijk reisverkeer en Well-to-Tank-emissies op trede 1 |
| Harmonisatiebesluit 2 | 11 december 2025 | Na een minor afwijking moet je binnen 3 maanden een plan van aanpak hebben, niet pas bij de volgende jaarlijkse audit |
| Harmonisatiebesluit 3 | 1 juni 2026 | Een ouder basisjaar is toegestaan als een wettelijke eis dat voorschrijft |
Zet vooral Harmonisatiebesluit 2 in je agenda. Een minor afwijking kon je vroeger meenemen in het werk voor volgend jaar, maar nu moet je binnen drie maanden een plan van aanpak hebben.
Wat moet een certificaathouder nu doen?
Plan terug vanaf je eigen auditdatum, niet vanaf 14 januari 2027. Zoek uit wanneer je eerste audit na die datum is, bepaal op welke trede je je laat certificeren, en ga na of het een vervolgaudit binnen je bestaande cyclus is of een initiële audit. Controleer daarna of je inventarisatie aan de nieuwe eisen voldoet: andere broeikasgassen dan CO2 vanaf trede 1, gekwantificeerde scope 3 vanaf trede 2, en een basisjaar dat op de dag van een initiële audit nog binnen de grens van drie jaar valt.
Het certificaat zelf levert geen geld op, het voordeel bij de gunning wel. Elke aanbestedende dienst bepaalt zelf de staffel voor dat voordeel; SKAO legt die niet vast. Je hoeft ook geen certificaat te hebben om in te schrijven. Je geeft bij de inschrijving een CO2-Ambitieniveau op en toont dat tijdens de uitvoering aan met een certificaat of een projectverklaring. Volgens SKAO is de Ladder gebruikt in meer dan 5.000 aanbestedingen en door meer dan 300 aanbestedende diensten.
Hoe pak je het rekenwerk aan?
De Ladder is een geauditeerd managementsysteem, dus je inventarisatie moet kloppen als een auditor de cijfers natrekt. De rapportagemodule van het Hedgehog-platform ondersteunt de CO2-Prestatieladder, naast het GHG Protocol. Het platform bevat meer dan 20.000 spend-based en activity-based factoren, die je kunt aanvullen met je eigen leveranciersspecifieke data. Je kunt er entiteiten beheren over locaties en vestigingen heen, met rollen voor data-eigenaren, auditors en managers. De platformpagina meldt 5.000+ gebruikers.
Eén beperking moet je kennen, want een auditor komt die anders eerder tegen dan jij. Een reviewer uit het Mid-Market-segment gaf het platform in juli 2026 op G2 een 4 uit 5. De reviewer schreef dat de gebruiker niet te zien krijgt welke conversiefactoren en afstandsberekeningen zijn toegepast, zodat je niet altijd kunt nagaan hoe een invoerwaarde tot een regel in het platform is geworden. Bij de Ladder volgt de certificerende instelling je cijfers terug tot de bron. Test dit daarom op je eigen data vóór je eerste 4.0-audit, en niet pas tijdens die audit.
Loop je vast op de grens voor het basisjaar, de keuze van de trede of het kwantificeren van scope 3, dan is dat werk voor carbon footprint-consultancy en geen softwarevraag. Een goed startpunt over de Ladder zelf is onze introductie op de CO2-Prestatieladder voor het mkb. Je kunt ook een afspraak inplannen om je eigen auditplanning te bespreken.
Bronnen: de datums en de overgangsregels komen uit de Overgangsregeling 3.1-4.0 van SKAO, versie 1.1 van 1 juli 2025; de eisen per trede en de vergelijking van de inspanning uit de migratiepagina van SKAO; het gunningsmechanisme uit de Handreiking Aanbesteden 4.0 van september 2025; en de indeling in niveaus uit Handboek 3.1 van 22 juni 2020. Harmonisatiebesluiten 1 tot en met 3 en de standpunten van Rijkswaterstaat en ProRail zijn op dezelfde sites gelezen. De platformfeiten komen van de Hedgehog-platformpagina en de klantreviews van ons G2-profiel. Geverifieerd op 28 augustus 2026.
